- Μηνύματα
- 3,046
- Πόντοι
- 398
Απ'τις πολλές απαντήσεις αυτού του ερωτήματος που έχω διαβάσει, συμπύκνωσα αυτά που έμαθα και σας τα γράφω παρακάτω. Ελπίζω να σας φανούν ενδιαφέρον.
~~~~~~~~
Μία παλιά μελωδία.
Από αρχαίων χρόνων, με γνωστό το έργο του Πυθαγόρα σε μια χορδή, αλλά και από παλιότερους πολιτισμούς, είχε ανακαλυφθεί πως παίρνοντας μια χορδή και σταματώντας την με το δάχτυλο στην μέση (ένα/δεύτερο του μήκους) και μετά στο ένα/τρίτο του μήκους, ένα/τέταρτο, και πάει λέγοντας, δεν ήταν μονάχα ένα απλό πείραμα για το πώς να πάρουμε νέες νότες, αλλά ακουγόταν και εύηχα στο αυτί.
Σήμερα αυτές τις νότες-διαστήματα τις ξέρουμε ως Οκτάβα (2/1), το απλούστερο αλλά σημαντικότερο διάστημα, η Πέμπτη (3/2) και η Τετάρτη (4/3). Στις παρενθέσεις τα κλάσματα συχνοτήτων, που είναι και απευθείας ανάλογα του μήκους της χορδής, όταν το ολόκληρο μήκος οριστεί ως 1.
Αυτά τα διαστήματα οι μουσικολόγοι τα έχουν βρει σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις εποχές.
Όμως με μόνο τέσσερις νότες μέσα σε μια οκτάβα σύντομα θα καταντήσει βαρετό, και έτσι οι άνθρωποι προχώρησαν και στο 1/5 της χορδής (Μεγάλη Τρίτη) και 1/6 (Μικρή Τρίτη). Στις παρενθέσεις οι στάνταρ ονομασίες της σύγχρονης μουσικής θεωρίας. Ονομάστηκαν έτσι μαζί με την Οκτάβα (σημαίνει "οχτώ") την Τετάρτη και Πέμπτη λόγω της (εφτά-τονης) διατονικής κλίμακας και των θέσεων των νοτών σε αυτήν.
~~~~~~~~
Η Διατονική Κλίμακα.
Έχοντας τις παραπάνω νότες μέχρι την μεγάλη τρίτη, δημιουργείται το διαχρονικό ματζόρε ακκόρντο. Τονική-Μεγ. Τρίτη- Πέμπτη. (Συχνότητες 4:5:6)
(Υπόψιν έχουμε ήδη τέσσερις νότες. Τονική, Μεγάλη τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη.)
Μπορούμε εύκολα να χτίσουμε ξανά ξεκινώντας απ'την Τετάρτη και την Πέμπτη να έχουν και αυτές τις δικές τους ανάλογες νότες, το δικό τους ματζόρε ακκόρντο.
Αυτή είναι η απλούστερη διαδικασία, απ'όπου παίρνουμε άλλες τέσσερις νότες, η μία εξ αυτών όμως είναι αυτή που ξεκινήσαμε (η Πέμπτη της Τετάρτης είναι απλά η οκτάβα της τονικής), αρα καταλήγουμε στην ουσία με 3 νέες νότες, 4+3 = 7.
Φτάξαμε μια εφτά-τονη κλίμακα, την πασίγνωστη "χαρούμενη" διατονική/μείζονα/ματζόρε.
Μείζονα στα ελληνικά και ματζόρε στα ιταλικά σημαίνουν "μεγάλη" γιατί όπως θα δούμε, εκ των υστέρων, όλες οι νότες απέχουν μεγαλύτερη απόσταση σε μια χορδή απ'τις ανάλογες μικρές (κάθε φορά ένα ημιτόνιο λιγότερο) στις θέσεις 2, 3, 6 και 7.
Η Τετάρτη και η Πέμπτη ειναι αυτές που είναι, μερικές φορές λέγονται "τέλεια Τετάρτη και τέλεια Πέμπτη" αφενός λόγω της υψηλής εύηχης status τους, αφαιτέρου του γεγονότος πως αμέσως μικρότερη της Τετάρτης είναι η μεγάλη τρίτη, αμέσως μεγαλύτερη της Πέμπτης είναι η μικρή έκτη, και ανάμεσα στην Τετάρτη και Πέμπτη βρίσκεται το τριτόνιο, ένα απ'τα πιο "άσχημα"-διάφωνα διαστήματα από μόνο του.
(Οι λεγόμενες αυξημένες και ελαττωμένες Τετάρτες και Πέμπτες είναι χρήσιμες στην θεωρία κλιμάκων αλλά ξεφεύγουν απ'τον σκοπό του κειμένου.)
Αυτά ισχύουν απόλυτα σε όργανα με συγκεκριμένες νότες όπως το πιάνο και η κιθάρα, αλλά υπάρχουν μικροδιαφορές σε μία χορωδία φωνών ή σε άταστα όργανα όπως το βιολί. Περισσότερα παρακάτω.
~~~~~~~~
Από 7 σε 12 νότες.
Έχοντας την εφτά-τονη διατονική κλίμακα έχουμε μια "δυνατή μηχανή" παραγωγής μουσικής πολλών εκφράσεων, λαμβάνοντας υπόψιν πως δεν χρειάζεται πάντα να ξεκινήσουμε απ'την νότα 1. Ανάλογα ποιά νότα θα είναι η κεντρική, η τονική, το "κλειδί" που θα περιστρέφεται γύρω της η μουσική, αλλάζει και το ύφος.
Πχ. Με τονική την 6 έχουμε την ελλάσονα/μινόρε ("μικρή") που είναι η αρχέτυπη "λυπημένη κλίμακα". Λέγεται μικρή λόγω της μικρής τρίτης που έχει, ένα ημιτόνιο μικρότερο απ'την μεγάλη τρίτη της ματζόρε. Αλλά και οι 6 και 7 της νότες είναι και αυτές μικρές.
(Σημείωση: η σημαντικότερη διαφορά με την ματζόρε παραμένει η μικρή τρίτη, ενώ η 6 και η 7 μπορεί να αλλάζουν, και πάλι να λέγεται μινόρε χοντρικά, αλλά πχ. αρμονική μινόρε ή μελωδική μινόρε κτλ., αλλά αν είναι και η 2 μικρή έχουμε την Φρύγια κλίμακα, ένα ακόμα πιο σκοτεινό μινόρε)
Έτσι η μουσική αποκτά εύρος εκφραστικότητας, αλλά κάποια στιγμή οι μουσικοί κατάλαβαν πως θα ήθελαν να παίξουν πχ. ένα κομμάτι στην 1 ματζόρε και μετά να συνεχίσουν πάλι στην 1, ίδια τονική, αλλά στην 1 μινόρε αυτή την φορά.
Οι εφτά νότες δεν φτάνουν για αυτόν τον σκοπό.
Με μια απλή διαδικασία υπολογισμού, προκύπτει πως για να μπορείς να παίξεις κάθε μία απ'τις 7 υπο-κλίμακες/ τρόπους/modes της διατονικής "μαμάς", ξεκινώντας οπουδήποτε, χρειάζεσαι σύνολο 12 νότες. Αναλυτικά, δύο ειδών δεύτερες, δύο τρίτες, Τετάρτη, τριτόνιο, Πέμπτη, δύο έκτες και δύο εβδόμες. (μικρή και μεγάλη δεύτερη, μικρή και μεγάλη τρίτη κτλ.).
~~~~~~~~
Τελειώσαμε? Όχι ακριβώς!
Μέχρι το τέλος του μεσαίωνα στην Ευρώπη κυριαρχούσε το Πυθαγόρειο, λεγόμενο, σύστημα κουρδίσματος, (που υπήρχε όμως απ'την αρχαία Μεσοποταμία), που χρησιμοποιεί μία σκάλα από Πέμπτες μόνο (κλάσμα 3/2) για να προκύψουν και οι άλλες νότες. Για απλές μελωδίες/στοιχειώδεις αρμονίες το σύστημα δουλεύει, αλλά μετά από αιώνες οι μουσικοί αντικατέστησαν την Τρίτη, Έκτη και Εβδόμη της Πυθαγόρειας διατονικής που ήταν προβληματικές (πχ. κλάσμα 81/64 για την μεγάλη τρίτη, διάφωνο) με απλά κλάσματα όπου χρησιμοποιούνται οι "αγνές" μεγάλη τρίτη (κλάσμα 5/4), μικρή τρίτη (6/5) κτλ.
Όσο η αρμονία γινόταν πιο περίπλοκη και περιπετειώδης, η ανάγκη για πιο δυνατές εύηχες νότες αυξανόταν. Το λεγόμενο just intonation, κούρδισμα μόνο με μικρά κλάσματα, "τέλειο κούρδισμα".
Όπως χορεύουμε οι άνθρωποι πιο εύκολα και φυσικά σε ρυθμούς με απλά κλάσματα (2,3,4...), έτσι και οι νότες "χορεύουν" καλύτερα όταν οι συχνότητες τους έχουν απλούστερη σχέση/ κλάσμα.
Η φύση όμως μας παίζει ύπουλο παιχνίδι, και προκύπτει μαθηματικά πως ακόμα και με αυτό το "τέλειο" κούρδισμα υπάρχουν νότες που δημιουργούν οξεία διαφωνία με άλλες νότες, ποσώς μάλλον όταν φτάσουμε στις 12, και πολλά σύστηματα κουρδίσματος στην Αναγέννηση και έπειτα (πχ. Well temperaments, Meantone temperaments) έκανα μικρο-διορθώσεις σε νότες ώστε όλο και πιο πολλές να ακούγονται καλύτερα, χωρίς να μπορούν να το κάνουν για όλες, χωρίς να υπάρχει η τέλεια λύση.
~~~~~~~~
Η μοντέρνα λύση.
Το Equal Temperament (ίσος συγκερασμός/ κούρδισμα), εδώ και λίγους αιώνες αρχικά στα τάστα των κιθάρων και ακολούθησαν και τα πλήκτρα των πιάνων, μέχρι και σήμερα.
Η σκέψη ήταν αν φτιάξουμε κάθε νότα απ'τις 12 να έχει ακριβώς την ίδια απόσταση συχνοτικά με την επόμενη, ποιό θα ήταν το αποτέλεσμα?
(Μαθηματικά αυτό μεταφράζεται στο να πολλαπλασιάζουμε την συχνότητα με την 12ατη ρίζα του 2 για κάθε ημιτόνιο). Η οκτάβα είναι η μοναδική "τέλεια" σε αυτό το σύστημα, με πολλαπλασιαστή απλά το 2.
Όλες οι άλλες είναι "εκτός", από την Τετάρτη και Πέμπτη που είναι 99.9% πολύ κοντά στο απόλυτο, μέχρι την μικρή και μεγάλη τρίτη που είναι εμφανώς "ξεκούρδιστες", χωρίς όμως να είναι καταστροφικά "εκτός" και συν του ότι από μωρά ακούμε μουσική σε αυτό το κούρδισμα και έχουμε συνηθίσει.
Το μεγάλο πλεονέκτημα του συστήματος αυτού είναι πως ανά πάσα στιγμή μπορείς να χρησιμοποιήσεις οποιαδήποτε νότα και ακκόρντο και αρμονία χωρίς τα εκτρώματα (πχ. "wolf fifth", μία Πέμπτη τόσο φάλτσα σαν λύκος που ουρλιάζει) που είχαν τα προηγούμενα συστήματα κουρδίσματος στην Αναγέννηση.
Μερικοί μουσικοί το κατηγορούν, όπως και ακροατές με αυτί με τέλειο τόνο (perfect pitch). Για όλους τους υπόλοιπους δεν είναι τόσο δραματκές οι ατέλειες του. Και προσωπικά το θεωρώ μια φυσική εξέλιξη της μουσικής, ειδικά όσον έχει να κάνει με μουσικά όργανα πέραν την φωνής.
~~~~~~~~
Το μέλλον? Πόσες νότες?
Ήδη υπάρχουν συστήματα με ως και 50+ νότες. Microtonality. Απ'την μια εμφανώς και δυνατότητα αύξησης της εκφραστικής δύναμης της μουσικής. Απ'την άλλη αυξάνεται η διαφωνία αν χρησιμοποιούνται όλες αυτές οι νότες όλη την ώρα. Και όντως σε ανατολίτικη μουσική ενώ υπάρχουν μερικές φορές δεκάδες επί δεκάδων μικροτόνοι στην θεωρία, στην πράξη λίγες νότες θεωρούνται βασικές, και οι υπόλοιπες πιο περιστασιακές και μελίσματα.
Σε λιγότερο στατική αρμονία, αν θέλουμε να έχουμε και τους μικροτόνους να έχουν αρμονικό ρόλο (πχ. και το μπάσο να πηγαίνει σε αυτούς), ναι αυτό είναι εν πολλοίς αχαρτογράφητα νερά.
Και επιπλέον πρακτικά ερωτήματα πόσο εύκολα διδάσκεται, και τα όργανα, τάστα, πλήκτρα κτλ.
~~~~~~~~
Οι 12 νότες μας επί του παρόντος δεν είναι τοίχος, απλά είναι μία ισορροπία, τομή, για όσο περισσότερες νότες ΚΑΙ όσο περισσότερο ευφωνία, με αντοχή στον χρόνο.
~~~~~~~~
Μία παλιά μελωδία.
Από αρχαίων χρόνων, με γνωστό το έργο του Πυθαγόρα σε μια χορδή, αλλά και από παλιότερους πολιτισμούς, είχε ανακαλυφθεί πως παίρνοντας μια χορδή και σταματώντας την με το δάχτυλο στην μέση (ένα/δεύτερο του μήκους) και μετά στο ένα/τρίτο του μήκους, ένα/τέταρτο, και πάει λέγοντας, δεν ήταν μονάχα ένα απλό πείραμα για το πώς να πάρουμε νέες νότες, αλλά ακουγόταν και εύηχα στο αυτί.
Σήμερα αυτές τις νότες-διαστήματα τις ξέρουμε ως Οκτάβα (2/1), το απλούστερο αλλά σημαντικότερο διάστημα, η Πέμπτη (3/2) και η Τετάρτη (4/3). Στις παρενθέσεις τα κλάσματα συχνοτήτων, που είναι και απευθείας ανάλογα του μήκους της χορδής, όταν το ολόκληρο μήκος οριστεί ως 1.
Αυτά τα διαστήματα οι μουσικολόγοι τα έχουν βρει σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις εποχές.
Όμως με μόνο τέσσερις νότες μέσα σε μια οκτάβα σύντομα θα καταντήσει βαρετό, και έτσι οι άνθρωποι προχώρησαν και στο 1/5 της χορδής (Μεγάλη Τρίτη) και 1/6 (Μικρή Τρίτη). Στις παρενθέσεις οι στάνταρ ονομασίες της σύγχρονης μουσικής θεωρίας. Ονομάστηκαν έτσι μαζί με την Οκτάβα (σημαίνει "οχτώ") την Τετάρτη και Πέμπτη λόγω της (εφτά-τονης) διατονικής κλίμακας και των θέσεων των νοτών σε αυτήν.
~~~~~~~~
Η Διατονική Κλίμακα.
Έχοντας τις παραπάνω νότες μέχρι την μεγάλη τρίτη, δημιουργείται το διαχρονικό ματζόρε ακκόρντο. Τονική-Μεγ. Τρίτη- Πέμπτη. (Συχνότητες 4:5:6)
(Υπόψιν έχουμε ήδη τέσσερις νότες. Τονική, Μεγάλη τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη.)
Μπορούμε εύκολα να χτίσουμε ξανά ξεκινώντας απ'την Τετάρτη και την Πέμπτη να έχουν και αυτές τις δικές τους ανάλογες νότες, το δικό τους ματζόρε ακκόρντο.
Αυτή είναι η απλούστερη διαδικασία, απ'όπου παίρνουμε άλλες τέσσερις νότες, η μία εξ αυτών όμως είναι αυτή που ξεκινήσαμε (η Πέμπτη της Τετάρτης είναι απλά η οκτάβα της τονικής), αρα καταλήγουμε στην ουσία με 3 νέες νότες, 4+3 = 7.
Φτάξαμε μια εφτά-τονη κλίμακα, την πασίγνωστη "χαρούμενη" διατονική/μείζονα/ματζόρε.
Μείζονα στα ελληνικά και ματζόρε στα ιταλικά σημαίνουν "μεγάλη" γιατί όπως θα δούμε, εκ των υστέρων, όλες οι νότες απέχουν μεγαλύτερη απόσταση σε μια χορδή απ'τις ανάλογες μικρές (κάθε φορά ένα ημιτόνιο λιγότερο) στις θέσεις 2, 3, 6 και 7.
Η Τετάρτη και η Πέμπτη ειναι αυτές που είναι, μερικές φορές λέγονται "τέλεια Τετάρτη και τέλεια Πέμπτη" αφενός λόγω της υψηλής εύηχης status τους, αφαιτέρου του γεγονότος πως αμέσως μικρότερη της Τετάρτης είναι η μεγάλη τρίτη, αμέσως μεγαλύτερη της Πέμπτης είναι η μικρή έκτη, και ανάμεσα στην Τετάρτη και Πέμπτη βρίσκεται το τριτόνιο, ένα απ'τα πιο "άσχημα"-διάφωνα διαστήματα από μόνο του.
(Οι λεγόμενες αυξημένες και ελαττωμένες Τετάρτες και Πέμπτες είναι χρήσιμες στην θεωρία κλιμάκων αλλά ξεφεύγουν απ'τον σκοπό του κειμένου.)
Αυτά ισχύουν απόλυτα σε όργανα με συγκεκριμένες νότες όπως το πιάνο και η κιθάρα, αλλά υπάρχουν μικροδιαφορές σε μία χορωδία φωνών ή σε άταστα όργανα όπως το βιολί. Περισσότερα παρακάτω.
~~~~~~~~
Από 7 σε 12 νότες.
Έχοντας την εφτά-τονη διατονική κλίμακα έχουμε μια "δυνατή μηχανή" παραγωγής μουσικής πολλών εκφράσεων, λαμβάνοντας υπόψιν πως δεν χρειάζεται πάντα να ξεκινήσουμε απ'την νότα 1. Ανάλογα ποιά νότα θα είναι η κεντρική, η τονική, το "κλειδί" που θα περιστρέφεται γύρω της η μουσική, αλλάζει και το ύφος.
Πχ. Με τονική την 6 έχουμε την ελλάσονα/μινόρε ("μικρή") που είναι η αρχέτυπη "λυπημένη κλίμακα". Λέγεται μικρή λόγω της μικρής τρίτης που έχει, ένα ημιτόνιο μικρότερο απ'την μεγάλη τρίτη της ματζόρε. Αλλά και οι 6 και 7 της νότες είναι και αυτές μικρές.
(Σημείωση: η σημαντικότερη διαφορά με την ματζόρε παραμένει η μικρή τρίτη, ενώ η 6 και η 7 μπορεί να αλλάζουν, και πάλι να λέγεται μινόρε χοντρικά, αλλά πχ. αρμονική μινόρε ή μελωδική μινόρε κτλ., αλλά αν είναι και η 2 μικρή έχουμε την Φρύγια κλίμακα, ένα ακόμα πιο σκοτεινό μινόρε)
Έτσι η μουσική αποκτά εύρος εκφραστικότητας, αλλά κάποια στιγμή οι μουσικοί κατάλαβαν πως θα ήθελαν να παίξουν πχ. ένα κομμάτι στην 1 ματζόρε και μετά να συνεχίσουν πάλι στην 1, ίδια τονική, αλλά στην 1 μινόρε αυτή την φορά.
Οι εφτά νότες δεν φτάνουν για αυτόν τον σκοπό.
Με μια απλή διαδικασία υπολογισμού, προκύπτει πως για να μπορείς να παίξεις κάθε μία απ'τις 7 υπο-κλίμακες/ τρόπους/modes της διατονικής "μαμάς", ξεκινώντας οπουδήποτε, χρειάζεσαι σύνολο 12 νότες. Αναλυτικά, δύο ειδών δεύτερες, δύο τρίτες, Τετάρτη, τριτόνιο, Πέμπτη, δύο έκτες και δύο εβδόμες. (μικρή και μεγάλη δεύτερη, μικρή και μεγάλη τρίτη κτλ.).
~~~~~~~~
Τελειώσαμε? Όχι ακριβώς!
Μέχρι το τέλος του μεσαίωνα στην Ευρώπη κυριαρχούσε το Πυθαγόρειο, λεγόμενο, σύστημα κουρδίσματος, (που υπήρχε όμως απ'την αρχαία Μεσοποταμία), που χρησιμοποιεί μία σκάλα από Πέμπτες μόνο (κλάσμα 3/2) για να προκύψουν και οι άλλες νότες. Για απλές μελωδίες/στοιχειώδεις αρμονίες το σύστημα δουλεύει, αλλά μετά από αιώνες οι μουσικοί αντικατέστησαν την Τρίτη, Έκτη και Εβδόμη της Πυθαγόρειας διατονικής που ήταν προβληματικές (πχ. κλάσμα 81/64 για την μεγάλη τρίτη, διάφωνο) με απλά κλάσματα όπου χρησιμοποιούνται οι "αγνές" μεγάλη τρίτη (κλάσμα 5/4), μικρή τρίτη (6/5) κτλ.
Όσο η αρμονία γινόταν πιο περίπλοκη και περιπετειώδης, η ανάγκη για πιο δυνατές εύηχες νότες αυξανόταν. Το λεγόμενο just intonation, κούρδισμα μόνο με μικρά κλάσματα, "τέλειο κούρδισμα".
Όπως χορεύουμε οι άνθρωποι πιο εύκολα και φυσικά σε ρυθμούς με απλά κλάσματα (2,3,4...), έτσι και οι νότες "χορεύουν" καλύτερα όταν οι συχνότητες τους έχουν απλούστερη σχέση/ κλάσμα.
Η φύση όμως μας παίζει ύπουλο παιχνίδι, και προκύπτει μαθηματικά πως ακόμα και με αυτό το "τέλειο" κούρδισμα υπάρχουν νότες που δημιουργούν οξεία διαφωνία με άλλες νότες, ποσώς μάλλον όταν φτάσουμε στις 12, και πολλά σύστηματα κουρδίσματος στην Αναγέννηση και έπειτα (πχ. Well temperaments, Meantone temperaments) έκανα μικρο-διορθώσεις σε νότες ώστε όλο και πιο πολλές να ακούγονται καλύτερα, χωρίς να μπορούν να το κάνουν για όλες, χωρίς να υπάρχει η τέλεια λύση.
~~~~~~~~
Η μοντέρνα λύση.
Το Equal Temperament (ίσος συγκερασμός/ κούρδισμα), εδώ και λίγους αιώνες αρχικά στα τάστα των κιθάρων και ακολούθησαν και τα πλήκτρα των πιάνων, μέχρι και σήμερα.
Η σκέψη ήταν αν φτιάξουμε κάθε νότα απ'τις 12 να έχει ακριβώς την ίδια απόσταση συχνοτικά με την επόμενη, ποιό θα ήταν το αποτέλεσμα?
(Μαθηματικά αυτό μεταφράζεται στο να πολλαπλασιάζουμε την συχνότητα με την 12ατη ρίζα του 2 για κάθε ημιτόνιο). Η οκτάβα είναι η μοναδική "τέλεια" σε αυτό το σύστημα, με πολλαπλασιαστή απλά το 2.
Όλες οι άλλες είναι "εκτός", από την Τετάρτη και Πέμπτη που είναι 99.9% πολύ κοντά στο απόλυτο, μέχρι την μικρή και μεγάλη τρίτη που είναι εμφανώς "ξεκούρδιστες", χωρίς όμως να είναι καταστροφικά "εκτός" και συν του ότι από μωρά ακούμε μουσική σε αυτό το κούρδισμα και έχουμε συνηθίσει.
Το μεγάλο πλεονέκτημα του συστήματος αυτού είναι πως ανά πάσα στιγμή μπορείς να χρησιμοποιήσεις οποιαδήποτε νότα και ακκόρντο και αρμονία χωρίς τα εκτρώματα (πχ. "wolf fifth", μία Πέμπτη τόσο φάλτσα σαν λύκος που ουρλιάζει) που είχαν τα προηγούμενα συστήματα κουρδίσματος στην Αναγέννηση.
Μερικοί μουσικοί το κατηγορούν, όπως και ακροατές με αυτί με τέλειο τόνο (perfect pitch). Για όλους τους υπόλοιπους δεν είναι τόσο δραματκές οι ατέλειες του. Και προσωπικά το θεωρώ μια φυσική εξέλιξη της μουσικής, ειδικά όσον έχει να κάνει με μουσικά όργανα πέραν την φωνής.
~~~~~~~~
Το μέλλον? Πόσες νότες?
Ήδη υπάρχουν συστήματα με ως και 50+ νότες. Microtonality. Απ'την μια εμφανώς και δυνατότητα αύξησης της εκφραστικής δύναμης της μουσικής. Απ'την άλλη αυξάνεται η διαφωνία αν χρησιμοποιούνται όλες αυτές οι νότες όλη την ώρα. Και όντως σε ανατολίτικη μουσική ενώ υπάρχουν μερικές φορές δεκάδες επί δεκάδων μικροτόνοι στην θεωρία, στην πράξη λίγες νότες θεωρούνται βασικές, και οι υπόλοιπες πιο περιστασιακές και μελίσματα.
Σε λιγότερο στατική αρμονία, αν θέλουμε να έχουμε και τους μικροτόνους να έχουν αρμονικό ρόλο (πχ. και το μπάσο να πηγαίνει σε αυτούς), ναι αυτό είναι εν πολλοίς αχαρτογράφητα νερά.
Και επιπλέον πρακτικά ερωτήματα πόσο εύκολα διδάσκεται, και τα όργανα, τάστα, πλήκτρα κτλ.
~~~~~~~~
Οι 12 νότες μας επί του παρόντος δεν είναι τοίχος, απλά είναι μία ισορροπία, τομή, για όσο περισσότερες νότες ΚΑΙ όσο περισσότερο ευφωνία, με αντοχή στον χρόνο.
